Η θεωρία μου για το πώς μπορεί να αλλάξει ο άνθρωπος (Μέρος Β)

Ιωάννα Μακρίδου,
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, Couns. Dip., MA.

Η θεωρία μου για το πώς μπορεί να αλλάξει ο άνθρωπος – κοινοί παράγοντες

«Πρέπει να γίνεις αυτός που είσαι». Αυτή η φράση του Νίτσε ήχησε στα αυτιά μου την ώρα ακριβώς που ετοιμαζόμουν να προλογίσω την σύνθεση της δικής μου θεωρίας για το πώς μπορεί να αλλάξει ο άνθρωπος. Είχα αποφασίσει να αλλάξω τον ως τώρα τρόπο γραφής μου υιοθετώντας ένα πιο αυστηρό ύφος δόμησης και ορολογίας. Στόχος; Να προσδώσω μια πιο έντονη χροιά κύρους στην προσπάθεια να επιτευχθεί το ζητούμενο. Ετοιμαζόμουν λοιπόν να ενδώσω σ’ αυτό που ο Hillman  αποκαλεί το «Θανάσιμο αμάρτημα της ψυχολογίας», δηλ. «το αμάρτημα της απονέκρωσης», χαρακτηρίζοντας μ΄αυτό τον όρο το αίσθημα που μας καταλαμβάνει όταν ερχόμαστε σε επαφή με το στεγνό λεξιλόγιο της, τους σωρούς των συγγραμμάτων της και τις βαρύγδουπες ανακοινώσεις της για «νέα ευρήματα» (Hillman,1998, σελ.64)

Ευτυχώς το κάλεσμα του Νίτσε μ’ επανεστίασε από την «πρόσοψη» στον «πυρήνα» για να χρησιμοποιήσω την ορολογία του Γιάλομ. «Η πρόσοψη συνίσταται στα εξωτερικά γνωρίσματα, στη μορφή, στις τεχνικές, στην εξειδικευμένη γλώσσα και στην αύρα που περιβάλλει κάθε ιδεολογική σχολή. Ο πυρήνας αποτελείται από εκείνες τις όψεις της εμπειρίας που έχουν ουσιαστική σχέση με τη θεραπευτική διαδικασία –δηλαδή τους καθεαυτό μηχανισμούς της αλλαγής- (Yalom, 2006,σελ.15).

Ο Γιάλομ αναφέρεται σ αυτούς τους μηχανισμούς αλλαγής ως «θεραπευτικούς» παράγοντες αντί «ιαματικούς» αφού τονίζει ότι η σοδειά της ψυχοθεραπείας δεν είναι η ίαση αλλά η αλλαγή ή η ωρίμανση.
Ο Berne αντίστοιχα περιγράφει τη θεραπεία ως ολοκληρωτική αποδέσμευση από το σενάριο και ως «μια νέα αρχή» (Steward Ι & Joines V, 2006, σελ.427). Ορίζει δε το σενάριο ως «ένα ασυνείδητο σχέδιο ζωής» (Steward 1 & Joines V, 2006, σελ. 168)

Και συνεχίζω με μια λιγότερο παραδοσιακή θεώρηση, αυτή του Γιουνγκ: «…το κύριο ενδιαφέρον μου δεν αφορά την θεραπεία των νευρώσεων αλλά τη προσέγγιση του θεϊκού. Όμως, είναι γεγονός ότι η προσέγγιση στο θεϊκό είναι η πραγματική θεραπεία και όσο αποκτάς υπερφυσικές εμπειρίες, απελευθερώνεσαι από την κατάρα της παθολογίας» (Wehr,G,2003, σελ. 429).
Ο Θεός για το Γιούνγκ είναι ένα αρχέτυπο, (Jacobi, 2005, σελ.197) που σημαίνει ότι είναι μια ζωντανή ψυχική δύναμη που απαιτεί να εκληφθεί στα σοβαρά υπ’ όψιν αλλιώς θ’ αναγκαστούμε να έρθουμε αντιμέτωποι μ’ ένα «εκδικητικό Θεό» μιας και όπως υποστηρίζει ο V. Frankl «η νευρωτική1 ύπαρξη σε μερικές περιπτώσεις φαίνεται να είναι ο φόρος που επιβάλλει στον άνθρωπο η ακρωτηριασμένη σχέση του με την υπερβατικότητα» (Frankl, 1979, σελ.68).

Πώς μπορεί όμως ο σύγχρονος άνθρωπος που ζει στην εποχή του «Θανάτου του Θεού» να αποκαταστήσει τη σχέση του με το υπερβατικό -δηλαδή με καθετί που υπερβαίνει την έλλογη συνειδητή διάσταση του ανθρώπου- έτσι ώστε να απελευθερωθεί από την «κατάρα της παθολογίας;». Το πρώτο βήμα είναι η θέληση να γνωρίσει τον εαυτό του, να γνωρίσει την τέχνη του πώς «να γίνεις αυτός που είσαι».

Σ’ αυτό το σημείο θεώρησα βοηθητικό να παραθέσω μια προσωπική μαρτυρία επικοινωνίας με το υπερβατικό –μέσα από ένα όνειρο-που συνέβαλε στην πορεία μου προς την αλλαγή: Μια γυναίκα κάθεται στην άκρη ενός βράχου. Τα πόδια της κρέμονται στο κενό. Τα χέρια της είναι δεμένα. Τριγύρω υπάρχει σκοτάδι, άβυσσος …Η γυναίκα σφαδάζει από τον ψυχικό πόνο. Ακούγεται η παρακάτω φράση: Έτσι ένιωθε κι ο Προμηθέας2.

Ξυπνάω έντρομη και ταυτισμένη με την οδύνη της γυναίκας. Η ανάγκη ν΄ αποκωδικοποιήσω το όνειρο με πιέζει. Το ίδιο βράδυ ανοίγω τυχαία σε μια σελίδα του βιβλίου «Αγάπη και προδοσία» του Α. Curotenuto: «…Τα αποτελέσματα της διαδικασίας που υποκινείται από μια επείγουσα ανάγκη για εξατομίκευση είναι απρόβλεπτα. Ο άνθρωπος μπορεί να βγει απ΄ αυτήν πιο δυνατός και πιο ευτυχισμένος με τη ζωή του, αλλά μπορεί και να χαθεί…όπως παρατηρεί ο Γιούνγκ, η απόκτηση συνείδησης ισοδυναμεί με την κλοπή ιερής φωτιάς από τους Θεούς , με το αμάρτημα του Προμηθέα. Συνεπάγεται επαφή με τη διάσταση του ασυνείδητου και επομένως  θάρρος να παραμερίσουμε όλα όσα ξέρουμε ως τη στιγμή της «επιφοίτησης»  ενώ δεν είναι δεδομένο ότι το Εγώ θα μπορέσει να ανταπεξέλθει στη δοκιμασία.( Curotenuto , A. 1999, σελ. 219).

Το κάλεσμα για μεταμόρφωση ήταν η μεγάλη πρόκληση που χαρακτήριζε τη συγκεκριμένη περίοδο της ζωής μου. Από τη διερεύνηση του εαυτού μου και την αναζήτηση της αλήθειας μέσα από τις ανατολικές και μεσανατολικές θρησκευτικές θεωρήσεις και πρακτικές, προς μια νέα οπτική. Αυτή της ψυχοθεραπείας. Έτσι, αποσυμβόλισα το όνειρο ως εξής: Η γυναίκα που υποφέρει και αγωνιά αντιπροσωπεύει το Εγώ μου, «που δεν είναι δεδομένο ότι θ΄ανταπεξέλθει στη δοκιμασία». Τα πόδια μου αιωρούνται στο κενό γιατί δεν έχω πατήσει ακόμα στο νέο έδαφος. Τα χέρια μου είναι δεμένα γιατί δεν επιτρέπω στον εαυτό μου να στραφεί σε παλιές γνώριμες μεθόδους (π.χ διαλογισμό) για να βγω από αυτήν την κατάσταση. Άρα, χρειάζομαι θάρρος για να παραμερίσω όλα όσα γνώριζα μέχρι στιγμής. Το επίκεντρο της προσοχής μου έχει μετακινηθεί από την εμπειρία της πνευματικής διάστασης σε κάτι πιο γήινο και αδιερεύνητο, στην ψυχοθεραπεία. Έρχομαι λοιπόν σ’ επαφή μ’ ένα χώρο που για μένα είναι ακόμα σκοτεινός και ανεξερεύνητος. Αυτό δημιουργεί την αίσθηση της μοναξιάς και του χάους. Αξίζει να σημειωθεί ότι εκείνη την περίοδο τα όνειρά μου παρουσίαζαν πλούτο αρχαιοελληνικών συμβόλων. Αυτό σηματοδότησε την ανάγκη για επιστροφή στις ρίζες μου.

Είναι σημαντική επίσης η παρατήρηση ότι η ατομική αυτή σύγκρουση αντανακλά μια ευρύτερη συλλογική3. Η μεσανατολική π.χ παράδοση θέλει τον άνθρωπο υποταγμένο στο Θεό, μια στάση που γίνεται εμφανής στο βιβλίο του Ιώβ4.

Ο Θεός βασανίζει μέχρι εσχάτων τον αγαπημένο δούλο του Ιώβ με διάφορες κακουχίες, ο οποίος υποτάσσεται πλήρως στο θέλημα του ρίχνοντας στάχτες στο κεφάλι του. «Κανένας  Έλληνας δεν θα το έκανε αυτό» ισχυρίζεται ο J. Campbell στο βιβλίο του «Μύθοι του Φωτός» (2006, σελ.44) τονίζοντας ότι ο Προμηθέας ενσαρκώνει το αντίθετο ιδεώδες από αυτό του Ιώβ. Όταν ο Δίας του στέλνει μια μικρή αντιπροσωπεία να του μηνύσει ότι αν ζητήσει συγνώμη θα τον αφήσει ελεύθερο εκείνος απαντά «Να του πείτε πως τον περιφρονώ. Ας κάνει ότι θέλει». Ο Campbell εντοπίζει τη σύγκρουση: «…έχουμε κληρονομήσει δυο εντελώς αντίθετες παραδόσεις, οι οποίες τα πανεπιστήμια κι ο κλήρος μας λένε ότι με κάποιο τρόπο μπορούν να εναρμονιστούν μεταξύ τους . Ε, δεν μπορούν! Διαφέρουν τόσο όσο διαφέρει η Ευρώπη από τη Μέση Ανατολή» (2006, σελ.44)

Αυτή η ασυνείδητη εσωτερική διαμάχη –του Προμηθέα και του Ιώβ εντός μας- ζητούσε να βγει στο φως της συνείδησης, και αν όχι να εναρμονιστεί , τουλάχιστον ν΄αναγνωρισθεί. « Ο Ελληνικός νους δηλώνει απλά πως η κλοπή γνώσης  από το ασυνείδητο έχει τίμημα… Μπορείς  να πεις, δεν πειράζει θα πληρώσω το τίμημα γιατί το θέλω» σχολιάζει η von franz (1980, σελ. 76) τονίζοντας ότι «η γνώση είναι μέρος της ανάπτυξης της συνείδησης». Απαραίτητη, προσθέτω, για την ποθητή αλλαγή που οδηγεί στην ωρίμανση.

Ας συνοψίσω, λοιπόν, το πολλαπλό μήνυμα του ονείρου - πολύτιμο σύμμαχο της μεταμόρφωσης - στις παρακάτω φράσεις:
α) Αναγνώριση της εσωτερικής σύγκρουσης (Ιώβ εναντίων Προμηθέα)
β) Αποδοχή του πόνου, που είναι το αντίτιμο της Γνώσης
γ) Αλλαγή προσανατολισμού της συνείδησης (από τον ανατολικό στον δυτικό τρόπο σκέψης) και εναρμόνισης της, μέσω της κατανόησης των δυο πόλων.
δ) Αποταύτιση από την ατομική σύγκρουση και διεύρυνση της εικόνας ως «συμμετέχων» στο παγκόσμιο πρόβλημα
ε) Μετάβαση σε νέα φάση και νύξη για αναγέννηση (όπως αναγεννάται το συκώτι του Προμηθέα)
στ) Υπενθύμιση και ευθυγράμμιση με το προσωπικό μύθο.

Επιπρόσθετα, ο συγκεκριμένος μύθος, μου έκανε ορατό το σενάριο ζωής, σημαντικό εργαλείο της Συναλλακτικής Ανάλυσης, φέρνοντας μνήμες από την παιδική ηλικία. Τότε που το σενάριο ακόμα διαμορφωνόταν.
Θυμάμαι το ατίθασο πνεύμα του Προμηθέα να εκδηλώνεται, σε ηλικία 9 χρονών, αποδεχόμενο την τιμωρία εγκλεισμού μου σε σκοτεινό δωμάτιο του σπιτιού και αρνούμενο να ζητήσει συγνώμη, παρά τις παραινέσεις της μητέρας μου. Ένιωθα ότι θα πρόδιδα τον εαυτό μου αν υπέκυπτα στις πιέσεις της, απολογούμενη για κάτι στο οποίο πίστευα ότι δεν έσφαλα. «Το σενάριο κάποιου ή η πορεία ζωής του βασίζεται στις πρώιμες υπαρξιακές του αποφάσεις. Τα σενάρια ενσωματώνουν συγκεκριμένα στοιχεία από τους μύθους, τα παραμύθια και τα θεατρικά δρώμενα τα οποία συμπεριλαμβάνουνε μια ευρύτερη ποικιλία χαρακτήρων…» (Corsini, 1979, σελ.378)

Η διαφορά του σεναρίου στην παιδική μου ηλικία, από αυτήν στην παρούσα φάση, είναι η τωρινή στάση αποδοχής απέναντι στο άδικο, στην τιμωρία, στον πόνο. «Ένα σημαντικό σημείο στην προσπάθεια μας ν΄ απομακρυνθούμε από το σενάριο είναι να παραιτηθούμε από την πεποίθηση ότι ο κόσμος είναι τέλειος» (Stewart&Joinens,2006,σελ.193)
Αυτός άλλωστε είναι ένας από τους στόχους της υπαρξιακής θεραπείας σύμφωνα με την Van Deurzen. Να βοηθήσει τους θεραπευόμενους ν’ αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα, ν’ απαλλαγούν από την πεποίθηση ότι η ζωή μπορεί να είναι τέλεια και ν’αφυπνιστούν από την αυταπάτη αποδεχόμενοι τη ζωή με όλες της τις αντιφάσεις (Cooper, 2008, σελ.125).
Ένα δεύτερο λοιπόν βήμα προς την αλλαγή προμηνύει ο αφορισμός του Νίτσε ότι αυτό που έχει σημασία δεν είναι το κουράγιο κάποιου να είναι πιστός στις πεποιθήσεις του αλλά το κουράγιο ν΄ αλλάξει αυτές τις πεποιθήσεις (Yalom, 2003, σελ.43).

Εν περιλήψει, θα έλεγα ότι δυο είναι για μένα οι βαθύτερες ανάγκες που κινητοποιούν τον άνθρωπο. Πρώτον η θέληση να γνωρίσει τον εαυτό του και δεύτερον η θέληση για δράση, το κουράγιο δηλαδή να προχωρήσει στην οδυνηρή διαδικασία της μεταμόρφωσης. Οδυνηρή γιατί η μεταμόρφωση εμπεριέχει ένα θάνατο, το θάνατο της παλιάς μορφής, αυτόν του εφήβου που θυσιάζεται στο βωμό της ψυχολογικής ενηλικίωσης. Πως συμβάλλει όμως ο θεραπευτής  σ’ αυτή τη μυστηριακή διαδικασία, στην οποία έχει υπάρξει κι ο ίδιος κοινωνός?

Ο πολύπλευρος ρόλος του γίνεται εμφανής από τους χαρακτηρισμούς που του έχουν αποδοθεί, όπου καλείται να είναι άλλοτε ο συνταξιδευτής, ο μέντορας , ο φιλόσοφος, ο φύλακας των μυστικών, ο τροφός, ο ερευνητής, ο γονέας, ο εκπαιδευτής, ο ιερέας και άλλοτε να υπερβεί το φύλλο του π.χ ως «μαία» ή να ενδυθεί τον τρομακτικό ρόλο του δήμιου του έρωτα.

Όλοι αυτοί οι χαρακτηρισμοί αντιστοιχούν σε ποιότητες που είναι σημαντικό να καλλιεργηθούν από τον θεραπευτή για να οδηγήσουν με ασφάλεια τον πελάτη στο προθάλαμο της αλλαγής. Ανάλογα με την προσέγγιση που θα ενστερνιστεί ο θεραπευτής κάποιοι ρόλοι θα κυριαρχήσουν. Στη Συναλλακτική Ανάλυση πχ αναδύεται περισσότερο ο εκπαιδευτής, μιας και ο πελάτης ενθαρρύνεται να μάθει τις έννοιες της ΣΑ ώστε να διευκολυνθεί η επικοινωνία (Stewart&Joinens, 2006, σελ.32). Αντίστοιχα, «η αποστολή του λογοθεραπευτή είναι να εκπαιδεύσει τους ασθενείς να αναλάβουν την ευθύνη της ζωής τους» (Loukas όπως αναφέρεται στον Cooper,2008, σελ.72).

Στην υπέρπροσωπική, «η σκέψη αποτελεί μέρος του προβλήματος… Χρειαζόμαστε κάτι πέρα απ’ αυτή τη δυϊστική αντιμετώπιση. Χρειαζόμαστε μια τρίτη πιθανότητα, κι αυτή είναι η ψυχή» (Moore,1995, σελ. 14). Ο θεραπευόμενος λοιπόν μαθαίνει να εναρμονίζεται με την εσώψυχη ιεροσύνη του κάτι που αρχικά ήταν έργο του ιερέα.

Ο υπαρξισμός πάλι, στον πυρήνα του φέρνει στο προσκήνιο τον φιλόσοφο-θεραπευτή σύμφωνα με την άποψη ότι «η υπαρξιακή θεραπεία είναι περισσότερο μια φιλοσοφία παρά ένα ψυχοθεραπευτικό σύστημα» (Prochaska & Norcross, 2003, σελ.104).

Πέρα όμως από τις διαφορετικές διαστάσεις και επίπεδα συνείδησης στα οποία καλείται να εργαστεί ο θεραπευτής, υπάρχουν κάποια θεμελιώδη χαρακτηριστικά τα οποία συναντιούνται σ’ ένα πολύ ουσιαστικό για μένα ρόλο, αυτόν του φίλου. Έτσι, όπως τον ορίζει ο Αριστοτέλης «φίλος είναι ο άνθρωπος που προάγει τα καλύτερα και τα πιο υγιή στοιχεία του άλλου» (Yalom, 2005, σελ.463). Για την ακρίβεια ο θεραπευτής συμμαχεί με τα υγιή στοιχεία του θεραπευόμενου ( Σταλίκας & Μαρτίκα, 2004, σελ.24) με σκοπό ν΄ αρχίσει να μετασχηματίζει την καταστροφική πλευρά του «σ’ εποικοδομητικές δραστηριότητες επιτυγχάνοντας ένα υψηλότερο επίπεδο ολοκληρωμένης συνειδητότητας» (Cooper, 2008, σελ.99)

Εν ολίγοις, οι βασικές ποιότητες που χρειάζεται ο θεραπευτής για να δημιουργήσει ένα ασφαλές περιβάλλον καλωσορίσματος  για τον θεραπευόμενο είναι: σεβασμός, ενσυναίσθηση, αυθεντικότητα, γνώση, ευελιξία και ταπεινότητα. Αφού λοιπόν δημιουργήσουμε ένα πρόσφορο έδαφος μπορούμε να υποδεχθούμε τον πελάτη και μαζί του έναν από τους πιο σημαντικούς θεραπευτικούς παράγοντες: Την θεραπευτική σχέση.
Σ’ αυτό το σημείο πραγματοποιείται ένα τρίτο βήμα προς την αλλαγή. Πέρα από το πρώτο που είναι η θέληση για γνώση του εαυτού και το δεύτερο που είναι η θέληση για δράση, η διαδικασία δηλαδή εκπλήρωσης αυτής της απόφασης. Το τρίτο βήμα ουσιαστικά μας σπρώχνει να κάνουμε το άλμα προς τα έξω: Η θέληση να γνωρίσουμε τον άλλο, να επικοινωνήσουμε μαζί του σ΄ ένα πιο βαθύ και αυθεντικό επίπεδο, «… η ενδότερη εξέλιξη του εαυτού μας δεν επιτυγχάνεται όπως θεωρούν οι άνθρωποι σήμερα» -εδώ θα πρόσθετα τη λέξη «μόνο»-  «με τη σχέση του ατόμου με τον εαυτό του αλλά με τη σχέση του ενός με τους άλλους» ( Buber όπως αναφέρεται στον Cooper, 2008, σελ.39).

Η θεραπευτική σχέση παρέχει ένα ασφαλές πλαίσιο στο οποίο ο θεραπευόμενος θα μπορέσει να διερευνήσει και να πειραματιστεί, όχι μόνο στο πώς να έχει μια πιο ουσιαστική σχέση με τον εαυτό του αλλά και με τους άλλους, του προσφέρει δηλαδή μια «πρόβα για τη ζωή» (Yalom, 2004, σελ.217).

Πολλές φορές έχει εξυμνηθεί η μαγική και μεταμορφωτική διάσταση αυτής της σχέσης που ιεραρχείται στη κορυφή της θεραπευτικής πυραμίδας. Το «μέγιστο έργο» επισημαίνει ο Γιάλομ, που έχουν να επιτελέσουν συνεργαζόμενοι θεραπευτής και θεραπευόμενος είναι να χτίσουν μαζί μια σχέση που θα γίνει από μόνη της παράγοντας αλλαγής (2004, σελ.62). Αλλού ο ίδιος αναφέρει: «… η θεραπεία δεν πρέπει να προχωρεί με βάση τη θεωρία αλλά με βάση τη σχέση» (2003,σελ.19) Σύμφωνος είναι και ο Γιούνγκ: «Όσο σημαντική κι αν είναι από μόνη της η μέθοδος «θεραπεία» συγκρινόμενη με τη σχέση… αποκτά δευτερεύουσα σημασία» (Wehr,2003,σελ,583)

Ένας από τους λόγους που δεν αισθάνομαι ιδιαίτερη έλξη προς το γνωσιακό-συμπεριφοριστικό μοντέλο-χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζω την ωφελιμότητα του και ότι δεν χρησιμοποιώ τεχνικές του-είναι γιατί «εστιάζεται κυρίως στις παρεμβάσεις και όχι στη σχέση» (Mc Leod, 2003, σελ.378). Την ίδια στεγνότητα σχέσης παρουσιάζει και η ψυχανάλυση όπου «οι ακυρωτικοί κανόνες της δεν φτιάχτηκαν για να προστατεύουν ή να διευκολύνουν τον ασθενή, αλλά για να αποτρέπουν τον κίνδυνο μόλυνσης του αναλυτή από τον ασθενή» (Carotenuto, 2005, σελ.123). Αυτή η στάση όμως «μολύνει» τη σχέση που σταδιακά χάνει την υγρασία της, στεγνώνει και μερικές φορές κινδυνεύει να αφυδατωθεί αφού ο θεραπευτής παρίσταται μόνο ως παρατηρητής «που είναι επαρκώς αντικειμενικός για να παρέχει την απαραίτητη βασική καθοδήγηση στον ασθενή» (Yalom, 2003, σελ.29)

Για να αποκτήσει δροσιά η σχέση και παλμό χρειάζεται η απόλυτη παρουσία του θεραπευτή. Όχι μόνο ως παρατηρητή αλλά και ως συμμέτοχου που «μπαίνει στη ζωή του ασθενούς, επηρεάζεται και συχνά αλλάζει ο ίδιος από τη συνεύρεση αυτή» (Yalom, 2003, σελ.29). Μια συνεύρεση που είναι η «αληθινή καρδιά της ψυχοθεραπείας» όπως πολύ τρυφερά την αποκαλεί ο Γιάλομ (2003, σελ.28).
Μπορούμε όμως να συμμετέχουμε, όταν χρειαστεί, στη διάσωση κάποιου που πνίγεται αν δεν βρούμε το θάρρος να βουτήξουμε στο νερό, να βουτήξουμε στο πρόβλημα αλλά με προσοχή, γνώση και τεχνική «… να αισθανθούμε τον πόνο, να τον σεβαστούμε, να τον αποδεχτούμε και να συμμετέχουμε σ΄αυτόν..» γιατί «… μέσα από αυτόν κυοφορείται μια νέα λύση που θα δοθεί με το δικό του τρόπο και χρόνο» (Perera, 1989, σελ.124).

Η ικανότητα του θεραπευτή να καταδύεται στα βάθη των σκοτεινών μαιάνδρων της ψυχής όπως επίσης και η δύναμη του να αναδύεται μεταμορφωμένος πλέον, αντανακλάται στο μύθο της καθόδου της σουμέριας βασίλισσας Ινάνα στο κάτω κόσμο καθώς και στον ελληνικό μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης από τον Άδη (Campbell, 2001, σελ.132).
«Το αρχέτυπο του καλού ψυχοθεραπευτή» το αντιπροσωπεύει η Περσεφόνη σύμφωνα με τον Curotenuto, που αφού περάσει από το τούνελ του πόνου και του σπαραγμού, θα βγει , οδηγώντας και άλλους στο φως» (2005, σελ.189).

Ο Γιάλομ εξισώνει την «καλή» ψυχοθεραπεία με τη βαθιά και διεισδυτική θεραπεία (όχι με την αποτελεσματική ή χρήσιμη). Αυτήν που στη βάση της αναζητά την αλήθεια (2003,σελ.228) την οποία αν την στερηθεί ο άνθρωπος, μπορεί να οδηγηθεί στον όλεθρο σύμφωνα με τον  Laing (Cooper, 2008, σελ.113).
Δεν είναι τυχαίο που ο Γιούνγκ μετά από 60 χρόνια πρακτικής εμπειρίας κατέληξε στο συμπέρασμα να θεωρεί κάθε περίπτωση ως εντελώς καινούργια, μια πρόκληση που τον οδήγησε να επινοεί μια νέα θεραπευτική γλώσσα για κάθε θεραπευόμενο (Γιούνγκ, 1964, σελ.65).

Είναι λοιπόν ουσιώδες να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι καμιά θεωρία δεν τιμά δεόντως την πολυδιάστατη ανθρώπινη ύπαρξη και ότι η δογματική προσκόλληση στο πλαίσιο μπορεί ν΄αποκλείσει το στοιχείο του αυθορμητισμού που για τον Laing  πχ αποτελούσε το πυρήνα της θεραπευτικής του πρακτικής5 (Cooper, 2008, σελ.126).

Ο Γιάλομ δίνει επίσης ιδιαίτερη βαρύτητα στο στοιχείο του αυθορμητισμού που τείνει να είναι «ένα είδος τόσο πολύ υπό εξαφάνιση, ώστε απαιτείται μια ριζική διορθωτική πράξη» (2003, σελ.61).
Δεν αμφισβητώ ότι η χρήση και η γνώση των τεχνικών είναι σημαντικές. Ειδικά στην αρχή έως ότου ο θεραπευτής ωριμάσει «ψυχοθεραπευτικά». Πράγμα που σημαίνει ότι έχει την απαιτούμενη εμπειρία ν΄αναγνωρίσει, να εμπιστευτεί και να αξιοποιήσει το αυθόρμητο στοιχείο προς όφελος του πελάτη. Με μια πιο λογοτεχνική μεταφορά, ο Γιάλομ μας κάνει ξεκάθαρο ότι η τεχνική έχει διαφορετική σημασία για τον αρχάριο από αυτή που έχει για τον ειδικό. «Για να μάθεις να παίζεις πιάνο χρειάζεται την τεχνική αλλά τελικά, για να φτιάξεις μουσική, πρέπει να ξεπεράσεις τη μαθημένη τεχνική και να εμπιστευτείς τις αυθόρμητες κινήσεις σου» (2004,σελ.63).

Τέλος, η δικλείδα ασφαλείας για τον «ειδικό» της τέχνης της ψυχοθεραπείας είναι να τιμήσει την διαδικασία της αλλαγής ακολουθώντας την προτροπή της Van Deurzen. Να διατηρεί ο θεραπευτής μια στάση ταπεινότητας αλλά και σοφίας ώστε να γνωρίζει ότι υπάρχουν πολλά πράγματα τα οποία δεν γνωρίζει (Cooper, 2008, σελ.126).

Η ταπεινότητα αφήνει χώρο για το άγνωστο, το καινούργιο, το μη ορθολογικό. Επιτρέπει σε ξεχασμένες, απωθημένες όψεις του ατόμου το δικαίωμα της ύπαρξης. Ο Γιούνγκ αναφέρει την ιστορία ενός ραβίνου ο οποίος όταν ρωτήθηκε γιατί ενώ στο παρελθόν ο Θεός παρουσιαζόταν συχνά στους ανθρώπους τώρα είχε γίνει άφαντος εκείνος απάντησε: «Σήμερα, δεν υπάρχει πια κανένας που να έχει τη δύναμη να σκύψει τόσο χαμηλά» (1964, σελ. 102).

Την ίδια γνώμη, για το πώς η έλλειψη ταπεινότητας αποκλείει συγκεκριμένες διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης εκφράζει κι ο Laing: «Ο πολιτισμός μας καταπιέζει όχι μόνο τα «ένστικτα»  και τη σεξουαλικότητα, αλλά οποιαδήποτε μορφή υπερβατικότητας. Δεν είναι καθόλου παράξενο ότι μέσα σ΄ ένα κόσμο μονοδιάστατων ανθρώπων, το άτομο που έχει μια εξημμένη εμπειρία κι άλλων διαστάσεων -τις οποίες δεν μπορεί ούτε ν΄ αρνηθεί, ούτε να λησμονήσει- κινδυνεύει είτε να καταστραφεί από τους άλλους, είτε να προδώσει τα όσα γνωρίζει» (1975, σελ. 15).

Ανακεφαλαιώνοντας, η κινητήριος δύναμη που ωθεί τον άνθρωπο στην αλλαγή είναι η θέληση να γνωρίσει τόσο τον εαυτό του όσο και τους άλλους. Καθώς και η θέληση για δράση6, η μεθόδευση δηλαδή της εφαρμογής των παραπάνω.

Η εξίσου ζωτικής σημασίας ανάγκη του, να γνωρίσει το Θεό -στη φωτεινή αλλά και σκοτεινή του όψη- εμπεριέχεται , κατά τη γνώμη μου , στη γνώση του εαυτού. Σημαντικοί παράγοντες που αγκαλιάζουν αυτήν την ανάγκη του θεραπευόμενου είναι, η θεραπευτική σχέση που όταν είναι αυθεντική διεισδύει σε βάθος και μεταμορφώνει. Καθώς και η αποκωδικοποίηση των συμβόλων, σεναρίων και αρχέτυπων που ξεπροβάλλουν μέσα από τα όνειρα και τους μύθους, και λειτουργούν ως οδοδείκτες διευκολύνοντας την πορεία προς την αναγέννηση. Ο ρόλος του θεραπευτή σ΄αυτήν την πορεία είναι πολυδιάστατος. Χρειάζεται να έχει διάκριση, γνώση και ενσυναίσθηση ώστε να αντιλαμβάνεται ποιες ποιότητες είναι χρήσιμο να αναδύσει κάθε φορά, προς όφελος του πελάτη. Άλλες φορές να είναι υπομονετικός, γεμάτος αποδοχή και άλλες προκλητικός. Ενίοτε δε και ... κατευθυντικός.

Μια ποιότητα όμως απαραίτητη, που λειτουργεί ως λίπασμα κάνοντας εύφορο το νέο έδαφος όπου θα μεταφυτευθεί πιο ώριμος πια, όχι μόνο ο πελάτης αλλά πολλές φορές και ο θεραπευτής, είναι η ταπεινότητα. Γιατί η ταπεινότητα επιτρέπει στο αυθόρμητο να ξεδιπλωθεί και στο μυστήριο να αποκαλυφθεί, επιτρέπει στη φύση, να μας κάνει χιούμορ μέσα από το πέταγμα της χρυσόμυγας: «Σύμφωνα με τη θεωρία της Αεροδυναμκής, η χρυσόμυγα είναι ανίκανη να πετάξει. Κι αυτό γιατί το μέγεθος, το βάρος και το ύψος του σώματος της σε σχέση με τα φτερά της δεν το επιτρέπουν. Αλλά η χρυσόμυγα έχει άγνοια απ΄αυτές τις βαθιά επιστημονικές αλήθειες και πετάει έτσι κι αλλιώς» Άγνωστος ( Πελώνη-Πινήρου, 2006, σελ. 177).

Αυτό είναι και το μήνυμα της χρυσόμυγας προς το σύγχρονο άνθρωπο. Να υπερβεί τις επιστημονικές θεωρίες που τον βεβαιώνουν ότι δεν μπορεί «να πετάξει» και να κατανοήσει ότι η ζωή δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση, αντίθετα «η ζωή είναι ένα μυστήριο που καλούμαστε να ζήσουμε» (Yalom όπως αναφέρεται στον Cooper, 2008, σελ.73). 

 

1. «Στην ψυχανάλυση, ονομάζουμε «νεύρωση» την αποξένωση της συνείδησης από το ασυνείδητο» (Γιούνγκ όπως αναφέρεται στη Νικοκάβουρα, 2000, σελ. 178).
2. Ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά από τους Θεούς για να την προσφέρει στους ανθρώπους. Ως τιμωρία ο Δίας διατάζει να τον αλυσοδέσουν σ΄ ένα βράχο όπου ένας αετός του τρώει καθημερινά το συκώτι, που όμως αναγεννάται.
3. Αυτός είναι και ο στόχος της μυθολογίας σύμφωνα με τον Campbell: Να εναρμονίσει την ατομική ζωή με αυτήν της κοινωνίας και του σύμπαντος (2006, σελ.103)
4. «Την ίδια περίπου περίοδο που συντασσόταν το βιβλίο του Ιώβ, ο Αισχύλος έγραψε τον Προμηθέα Δεσμώτη. Τα δύο αυτά έργα είναι απολύτως σύγχρονα»
(Campbell,2006,. Σελ.44)
5. «…Ο Laing πίστευε η αποφασιστικής σημασίας στιγμές στη θεραπείας ήταν συχνά εκείνες που ήταν απρόβλεπτες, μοναδικές, έντονες, πάντοτε ανεπανάληπτες και συχνά απερίγραπτες στιγμές συνάντησης Εγώ-Εσύ..» ( Cooper, 2008, σελ.118).
6. «Μάθε τι είσαι και γίνε αυτό» είναι μια προτροπή του Πίνδαρου (ο Πίνδαρος όπως αναφέρεται στους Riso R. & Hudson R., 2003, σελ. 35) που ακολουθώντας την οδηγούμαι στο να γνωρίσω και τον άλλο καλύτερα.

 

Bibliography:

Αγ. Ιωάννης του Σταυρού. (1994). Η Σκοτεινή Νύχτα της Ψυχή. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[St. John of the Cross. (1994). TheDarkNightoftheSoul. Athens: Iamvlichos.]

Αρχιμανδρίτης Σωφρόνιος (Σαχάρωφ). (1996). Οψόμεθα το Θεό Καθώς Εστί. Έσσεξ Αγγλίας : Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου.
[Archimandrite Sophrony (Sakharov). (1996). We See God as He Is. Essex, Great Britain: Stavropegic Monastery of St. John the Baptist]

Aime, P. (1997). Το Μαύρο Φως του Απόλλωνος. Αθήνα: Αυτόθι.
[Aime, P. (1997). The dark light of Apollo. Athens: Aftothi.]

Bailey, A. (1992). Εσωτέρα Θεραπευτική. Αθήνα: Κέδρος.
[Bailey, A. (1992). Esoteric Healing. Athens: Kedros.]

Beattie, M. (1996). Συνεξάρτηση Τέλος. Αθήνα: Λύχνος.
[Beattie, M. (1996). Codependent No More. Athens: Lihnos.]

Γεωργαντά, Ε. (2003). Τι είναι Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Ασημάκης.
[Georganta, E. (2003). What is Psychotherapy. Athens: Asimakis]

Δραγώνα, Ε. & Κώνστας, Χ.Ζ. (2007). Η Αρχαιοελληνική Βίβλος των Νεκρών. Αθήνα: Αρχέτυπο.
[Dragona, E. & Konstas, X.Z. (2007). The Ancient-Greek Bible of Deads. Athens: Archetypo.]

Campbell, J. (2001). Ο Ήρωας με τα Χίλια Πρόσωπα. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Campbell, J. (2001). The Hero with a Thousand Faces. Athens: Iamvlichos.]

Campbell, J. (2006). Μύθοι του Φωτός. Αθήνα: Αρχέτυπο.
[Campbell, J. (2006). Myths of Light. Athens: Archetypo.]

Carotenuto, A. (1999). Αγάπη και Προδοσία. Αθήνα: Ίταμος.
[Carotenuto, A. (1999). To Love to Betray: Life as Betrayal. Athens: Itamos.]

Carotenuto, A. (2002). Μύθοι και Θρύλοι της Αποπλάνησης. Αθήνα: Ίταμος.
[Carotenuto, A. (2002). Myths and Legents of  Seduction. Athens: Itamos.]

Carotenuto, A. (2005). H Ψυχή της Γυναίκας. Αθήνα: Ίταμος.
[Carotenuto, A. (2005). The Soul of  Women. Athens: Itamos.]

Cooper, M. (2008). Ο Υπαρξισμός στην Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Άσπρη Λέξη.
[Cooper, M. (2008). Existential Therapies. Athens: Aspri Leksi.]

Corey, G. (2005). Θεωρία και Πρακτική της Συμβουλευτικής και της Ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Έλλην
[Corey, G. (2005). Theory and Practice of Counselling and Psychotherapy. Athens: Ellin.]

Corsini, R.J. (Ed.) (1979). CurrentPsychotherapies (2nd ed.). Hasca: Peacock Pubs.

Corsini, R.J. & Wedding, D. (Eds) (2005). Current Psychotherapies. (7th ed.). Belmont, CA: Thomson-Brooks/Cole.

Feltham, C. & Horton, I. (2001). Οδηγός Συμβουλευτικής & Ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Ασημάκης.
[Feltham, C. & Horton, I. (2001). Handbook of Counselling and Psychotherapy. Athens: Asimakis.]

Frankl, V. (1979). Αναζητώντας Νόημα Ζωής και Ελευθερίας σ’ ένα Στρατόπεδο Συγκεντρώσεως. Λευκωσία: Ταμασός.
[Frankl, V. (1979). Man’s Search for Meaning. Nicosia: Tamasos.]

Frankl, V. (1980). Ο Θεός του Ασυνειδήτου. Λευκωσία: Ταμασός.
[Frankl, V. (1980). The Unconscious God. Nicosia: Tamasos.]

Franz, M. L. (1980). Αλχημεία. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Franz, M. L. (1980). Alchemy: An Introduction to the Symbolism and the Psychology. Athens: Iamvlichos.]

Gilbert, M. & Evans, K. (2003). Κλινική Εποπτεία: Συνθετική Προσέγγιση. Αθήνα: Π. Ασημάκης.
[Gilbert, M. & Evans, K. (2003). Psychotherapy Supervision an Integrative Relational Approach to Psychotherapy Supervision. Athens: Asimakis P.]

Gilbert, M. & Evans, K. (2006). Εισαγωγή στη Συνθετική Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Π. Ασημάκης.
[Gilbert, M. & Evans, K. (2006). An Introduction to Integrative Psychotherapy. Athens: Asimakis P.]

Grof, S. (2000). Η Ψυχολογία του Μέλλοντος. Αθήνα: Αρχέτυπο.
[Grof, S. (2000). Psychology of the Future. Athens: Archetypo.]

Ηillman, J. (1998). Αναζητώντας τον Εαυτό μας. Αθήνα: Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη.
[Ηillman, J. (1998). The Soul’s Code: On Character and Calling. Athens: Nea Synora-A.A. Livanis.]

Hirigoyen, M. (2006). Ηθική Παρενόχληση. Αθήνα: Πατάκης.
[Hirigoyen, M. (2006). Moral Harassment. Αθήνα: Πατάκης.]

Jacobi, J. (2005). Βασικές Αρχές της Ψυχολογίας του C.G. Jung. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Jacobi, J. (2005). The Psychology of C.G. Jung:  An Introduction. Athens: Iamvlichos.]

Jonhson, A.R. & Ruhl M.R. (2008). Ζήσε τη Ζωή που δεν Έζησες. Αθήνα: Αρχέτυπο.
[Jonhson, A.R. & Ruhl M.R. (2008). Living Your Unlived Live. Athens: Archetypo.]

Jonhson, A.R. (2002). Η Σκιά. Αθήνα: Αρχέτυπο.
[Jonhson, A.R. (2002). Owning Your Own Shadow. Athens: Archetypo.]

Jonhson, S.M. (1994). Character Styles. London: W.W.Norton & Company, Inc.

Jung, C. (1964). Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολα του. Αθήνα: Αρσενίδη.
[Jung, C. (1964). Man and His Symbols. Athens: Arsenidis.]

Jung, C. (1988). Τέσσερα Αρχέτυπα. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Jung, C. (1988). Four Archetypes. Athens: Iamvlichos.]

Jung, C. (2006). Η Ψυχολογία της Μεταβίβασης. RosariumPhilosophorum. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Jung, C. (2006). The Psychology of Transference. RosariumPhilosophorum. Athens: Iamvlichos.]

Kast, V. (2001). Θύματα και Θύτες. Αθήνα: Θυμάρι.
[Kast, V. (2001). Victims and Perpetrators. Athens: Thimari.]

Kűbler-Ross & Kessler, (2003). Μαθήματα Ζωής. Αθήνα: Europubli.
[Kűbler-Ross & Kessler, (2003). Life Lessons. Athens: Europubli.]

Laing, R.D. (1975). Ο Διχασμένος Εαυτός. Athens: Kastaniotis.
[Laing, R.D. (1975). The Divided Self: An Existential Study in Sanity and Madness. Athens: Kastaniotis.]

Laing, R.D. (1976). Ο Εαυτός και οι Άλλοι. Athens: Kastaniotis.
[Laing, R.D. (1976). Self and Others. Athens: Kastaniotis.]

Maslow, A. (1994). Θρησκείες, Αξίες και Εκστατικές Εμπειρίες. Αθήνα: Δίοδος
[Maslow, A. (1994). Religions, Values, and Peak-Experiences. Athens: Diodos.]

McLeod, J. (2003). Εισαγωγή στη Συμβουλευτική. Αθήνα: Μεταίχμιο.
[McLeod, J. (2003). An Introduction to Counselling. Athens: Metechmio.]

Meyer, C. (2007). H Μαύρη Βίβλος της Ψυχανάλυσης. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Meyer, C. (2007). The Black Book of Psychoanalysis. Athens: Ellinika Grammata.]

Miller, A. (2003). Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας. Αθήνα: Ροές.
[Miller, A. (2003). Prisoners of  Childhood. Αθήνα: Ροές.]

Miller, A. (2009). Το Σώμα δεν Ψεύδεται Ποτέ. Αθήνα: Ροές.
[Miller, A. (2009). TheBodyNeverLies. Αθήνα: Ροές.]

Moore, T. (1995). Η Φροντίδα της Ψυχής. Αθήνα: Πατάκη.
[Moore, T. (1995). Care of the Soul. Athens: Patakis.]

Νέστορος, Ν. (1996). Συνθετική Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Nestoros, N. (1996). Integrative  Psychotherapy. Athens: Ellinika Grammata.]

Νικοκάβουρα, Χ. (2000). Ελύτης και Γιούνγκ: ένας Διάλογος. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Nikokavoura, C. (2000). Elytis and Jung: A Dialogue. Athens: Ellinika Grammata.]

Napier, A.Y. (1997). Το Ζευγάρι αυτός ο Εύθραυστος Δεσμός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Napier, A.Y. (1997). The Fragile Bond: In Search of an Equal, Intimate, and Enduring Marriage. Athens: Ellinika Grammata. ]

Nietzsche, F. (2003). The Gay Science. Cambridge: Cambridge University Press.

Πελώνη-Πινήρου, Π. (2006). Υπάρχω, Αλλάζω. Αθήνα: Ισόρροπον.
[Peloni-Pinirou, P. (2006). I Am, I Change. Athens: Isorropon.]

Peck, S. (1999). Οι Άνθρωποι του Ψεύδους. Αθήνα: Κέδρος.
[Peck, S. (1999). People of the Lie. A treatise On the Concept of Human Evil. Athens: Kedros.]

Perera, B.S. (1989). Κάθοδος στη Θεά. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Perera, B.S. (1989). Descent to the Goddess: A Way of Initiation for Women. Athens: Iavlichos.]

Prochaska, J. & Norcross, J. C. (Eds) (2003). Systems of Psychotherapy: a Transtheoretical Analysis (5th ed.). Pacific Grove, CA: Thomson-Brooks/Cole.

Riso, R. & Hudson, R. (2003). Η Σοφία μέσα από το Εννεάγραμμα. Αθήνα: Κοάν.
[Riso, R. & Hudson, R. (2003). Wisdom of the Enneagram. Athens: Koan.]

Roob, A. (2005). Αλχημεία και Μυστικισμός. Αθήνα: Taschen/Γνώση.
[Roob, A. (2005). Alchemy and Mysticism. Athens: Taschen/Γνώση.]

Σταλίκας, Α. & Μερτίκα, Α. (2004). Η Θεραπευτική Συμμαχία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Stalikas, Α. & Mertika, Α. (2004). The Therapeutic Alliance. Athens: Ellinika Grammata.]

Σταλίκας, Α. & Χαμόδρακα, Μ. (2004). Η Ενσυναίσθηση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Stalikas, Α. & Mertika, Α. (2004). The Empathy. Athens: Ellinika Grammata.]

Schaverien J., (1998). Θεραπεία μέσω Τέχνης. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
[Schaverien J., (1998). Images of Art Therapy. Athens: Ellinika Grammata.]

Stewart, I. & Joines, V. (2006). Η Συναλλακτική Ανάλυση Σήμερα. Αθήνα: Ασημάκης.
[Stewart, I. & Joines, V. (2006). TA Today: A New Introduction to Transactional Analysis. Athens: Asimakis.]

Wehr, G. (2003). Καρλ Γιούνγκ, Η Ζωή και το Έργο του. Αθήνα: Αρχέτυπο.
[Wehr, G. (2003). Jung: A Biography. Athens: Archetypo.]

Whitmor, D. (1997). Η  Χαρά της Μάθησης. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
[Whitmor, D. (1997). Psychosynthesis in Education. Athens: Iamvlichos.]

Wilber, K., Engler, J. & Brown, D. (1986). Transformations of Consciousness. Boston & London: Shambhala.

Yalom, I. (2002). Στο Ντιβάνι. Αθήνα: Άγρα.
[Yalom, I. (2002). Lying on the Couch. Athens: Agras.]

Yalom, I. (2003). O Δήμιος του Έρωτα. Αθήνα: Άγρα.
[Yalom, I. (2003). Love’s Executioner. Athens: Agras.]

Yalom, I. (2003). Θρησκεία και Ψυχιατρική. Αθήνα: Άγρα.
[Yalom, I. (2003). Religion and Psychiatry. Athens: Agras.]

Yalom, I. (2004). Το Δώρο της Ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Άγρα.
[Yalom, I. (2004). The Gift of Therapy. Athens: Agras.]

Yalom, I. (2005). Η Θεραπεία του Σοπενάουερ. Αθήνα: Άγρα.
[Yalom, I. (2005). The Schopenhauer Cure. Athens: Agras.]

Yalom, I. (2006). Θεραπεία και Πράξη της Ομαδικής Ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Άγρα.

[Yalom, I. (2006). The Theory and Practice of Group Psychotherapy. Athens: Agras.]

Σήμερα Θέλω...

-Να ξεκινήσω
On Line Συμβουλευτική

-Να ενημερωθώ
α) για τα σεμινάρια,
β) για τις ομάδες του Theratree

-Να διαβάσω
α) εργασίες και
β) άρθρα που έχουν γραφτεί
από την ομάδα του Theratree

-Να διαβάσω προτεινόμενα
α) άρθρα, β) βιβλία

-Να δηλώσω
ενδιαφέρον συνεργασίας