Ο Θάνατος, η Σκιά του και... η Μεταμορφωτική του Δύναμη (αλληλούια!!!)

Ιωάννα Μακρίδου,
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, Couns. Dip., MA.

"Να μην αφήσω στο Χάρο τίποτα να μου πάρει – μονάχα λίγα κόκαλα"… βασισμένος σ’ αυτή τη φράση του Ν. Καζαντζάκη κάνει τον επίλογό του, στο βιβλίο του «Θρησκεία και Ψυχιατρική», ο Ίρβιν Γιάλομ, ένας από τους σημαντικότερους εν ζωή εκπροσώπους της υπαρξιακής σχολής. Προτείνει σαν αντίδοτο για το άγχος του θανάτου τον εορταστικό τρόπο ζωής που βασίζεται στην amor fati, την αγάπη για τη μοίρα σου.

Εμπνευστικές ιδέες που δροσίζουν και βοηθούν – προσωρινά τουλάχιστον – το νου να δραπετεύσει από το πλέον προφανές: το αναπόφευκτο του θανάτου. Τι γίνεται όμως στην πραγματικότητα όταν κάποιο γεγονός πυροδοτεί τον τρόμο που συνδέεται με τον θάνατο; Και δεν θα αναφερθώ εδώ στις μεγάλες προσωπικές απώλειες που συγκλονίζουν τη ζωή μας, αλλά σε κάτι πιο απλό, σε ένα σεμινάριο για παράδειγμα που πραγματεύεται το θάνατο. Θυμάμαι τα σχόλια της Ε. Γεωργαντά, ψυχοθεραπεύτριας, σε ένα ανάλογο σεμινάριο. Παρατηρώ, μας έλεγε χαμογελώντας, ότι υπάρχει η τάση να κατευθύνετε αλλού τη συζήτηση, εφιστώντας την προσοχή μας στην ασυνείδητη άρνηση να επεξεργαστούμε έστω και νοητικά την ιδέα του θανάτου. Ή, σας συγχαίρω για το θάρρος σας, μας είπε τη δεύτερη ημέρα, που οι περισσότεροι είστε παρόντες, γιατί συνήθως λόγω του θέματος υπάρχει μεγάλη αποχή. Επειδή λοιπόν πρόκειται ν’ ακολουθήσουν ακόμα 14 "θανατηφόρες" σελίδες, που εκ φύσεως έχουν τη δύναμη ν’ αναμοχλεύουν πολλά ασυνείδητα συναισθήματα και σκέψεις, προτείνω μια άσκηση επίγνωσης, που θα βοηθήσει στο να γίνει πιο ενεργητική η ακρόαση. Παρατηρείστε πως νοιώθετε κατά τη διάρκεια της παρουσίασης, τι σκέψεις αναδύονται και αν εκδηλώνονται με συγκεκριμένες εντάσεις στο σώμα.

Προσωπικά όταν ξεκίνησα να διαβάζω βιβλία και να συλλέγω υλικό σχετικά με το θάνατο, εκτός του ότι βίωσα μεγάλη εσωτερική πίεση, άρχισα να έχω εφιάλτες, σε σημείο που σκεφτόμουν ότι έκανα λάθος επιλογή και ότι μάλλον θα έπρεπε ν’ ασχοληθώ με κάτι πιο εύπεπτο.

Πριν προχωρήσω όμως στη λύση του διλλήματος, θεωρώ ενδιαφέρον να παρουσιάσω την ερμηνεία που δίνει για τους εφιάλτες ο Ι. Γιάλομ: "…Όλοι θα πεθάνουμε… Η αλήθεια είναι ότι το ξέρουμε, αλλά δεν το ξέρουμε. Ξέρουμε για το θάνατο, γνωρίζουμε διανοητικά τα δεδομένα, αλλά το ασυνείδητο μέρος του μυαλού μας που μας προστατεύει από το κατακλυσμικό άγχος, έχει αποσυνδέσει ή έχει «μονώσει» τον τρόμο που συνδέεται με το θάνατο… Πιο συχνά το άγχος του θανάτου έρχεται στην επιφάνεια με τους εφιάλτες. Ο εφιάλτης είναι ένα αποτυχημένο όνειρο, ένα όνειρο που απέτυχε στο ρόλο του ως φύλακας του ύπνου, αφού δεν κατάφερε να «χειριστεί» το άγχος. Παρόλο που οι εφιάλτες διαφέρουν στο έκδηλο περιεχόμενό τους, η διεργασία που υπάρχει κάτω από την επιφάνεια κάθε εφιάλτη είναι η ίδια: ακατέργαστο άγχος θανάτου έχει διαφύγει από τους φύλακές του και εκρήγνυται στο χώρο του συνειδητού" («Ο Δήμιος του Έρωτα», σελ. 16).

Τώρα όσον αφορά το δίλλημα, για το αν θα έπρεπε να προχωρήσω την εργασία, μου την έδωσε ένα όνειρο που με ενθάρρυνε ουσιαστικά να συνεχίσω. Ήταν ένα ηφαίστειο που εκρήγνυται και μέσα από τις φλόγες του αναδυόταν θριαμβευτικά ένα φοίνικας, το πουλί που έχει τη δυνατότητα να γεννιέται μέσα από τις στάχτες του. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο. Το ακατέργαστο υλικό του ασυνείδητου που έβραζε μέσα μου και εκδηλωνόταν με όλη αυτή την πίεση, θα ερχόταν επιτέλους εκρηκτικά στο φως της συνείδησης, υπενθυμίζοντας τη μεταμορφωτική δύναμη του θανάτου, με ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της αναγέννησης, το Φοίνικα.

Αναμφισβήτητα μια συνάντηση με το θάνατο είναι, αν όχι ολοκληρωτικά, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, μεταμορφωτική. Βοηθά τον άνθρωπο να ωριμάσει, επανακαθορίζοντας πολλές φορές τους στόχους και την πορεία της μέχρι τότε ζωής του και χαρίζοντας νέα σοφία, πολύτιμη για την πνευματική του ολοκλήρωση. Έως ότου όμως κατακτηθούν αυτά τα οφέλη, υπάρχει μια διαδικασία εξέλιξης αρκετά επίπονη, που τα βήματά της περιγράφονται στο βιβλίο «Μαθήματα Ζωής» της Elisabeth Kübler-Ross  και  David Kessler. Η αρχική αντίδραση λοιπόν, μπροστά στον προαναγγελθέντα θάνατο είναι η άρνηση, ακολουθεί ο θυμός, έπεται η διαπραγμάτευση, στη συνέχεια η κατάθλιψη και τέλος η αποδοχή.

Αυτά τα στάδια βιώνονται με μεγαλύτερη συντριβή από ανθρώπους που δεν έζησαν τη ζωή τους όπως πραγματικά ήθελαν ή για να χρησιμοποιήσω την ακριβή διατύπωση του I. Yalom  "όσο πιο πολλή είναι η αβίωτη ζωή ή το απραγματοποίητο δυναμικό του ανθρώπου, τόσο μεγαλύτερο είναι το άγχος θανάτου" («Ο Δήμιος του Έρωτα», σελ. 168).

Πόσοι όμως αλήθεια μπορούμε να πούμε ότι ζούμε τη ζωή μας πλούσια καθημερινά, ξεγλιστρώντας από τις ασήμαντες έγνοιες; Δυστυχώς είναι λίγοι αυτοί που γνωρίζουν πώς να βιώνουν την αιωνιότητα μέσα σε κάθε στιγμή. Μέσα στους εκλεκτούς που περπάτησαν αυτό το μυστικό δρόμο και που μας τον κληροδοτεί με τον δικό του απλό και συνάμα σοφό τρόπο είναι ο Ζορμπάς: «…έπαψα να θυμάμαι τα χτεσινά, έπαψα να ζητώ τα αυριανά∙  τι γίνεται τώρα, ετούτη τη στιγμή, αυτό με νοιάζει. Λέω "Τι κάνεις τώρα Ζορμπά; - Κοιμάμαι. – Κοιμήσου, λοιπόν,  καλά! – Τι κάνεις τώρα Ζορμπά; - Δουλεύω. – Δούλευε λοιπόν καλά! – Τι κάνεις τώρα Ζορμπά; - Αγκαλιάζω μια γυναίκα. – Αγκάλιαζέ την λοιπόν, καλά, Ζορμπά, ξέχασέ τα όλα, τιποτ’ άλλο δεν υπάρχει στον κόσμο, μονάχα αυτή και εσύ…" (Ν. Καζαντζάκης, «Ζορμπάς», σελ. 278)

Με τον εορταστικό τρόπο ζωής στην πράξη, λοιπόν, ξορκίζει ο υπαρξισμός τον μεγάλο αυτό άγνωστο, το θάνατο. Και τον ονομάζω άγνωστο – αν και ο πόνος που προκαλεί μας είναι τόσο γνώριμος – γιατί πεισματικά αρνούμαστε την ύπαρξή του, διογκώνοντας το κενό της άγνοιάς μας, για το τι μπορεί να ακολουθεί μετά το θάνατο.

Τι μαρτυρούν όμως εκείνοι οι οποίοι μπόρεσαν να ρίξουν μια φευγαλέα ματιά πίσω από το πέπλο, οι κλινικά νεκροί που επανήλθαν στη ζωή; Το πρώτο πράγμα που λένε είναι ότι έχουν πάψει να φοβούνται το θάνατο. Ίσως γιατί η σκιά του δεν επιβαρύνεται πια από το φορτίο του φόβου του αγνώστου. Επίσης κοινή μαρτυρία είναι η αίσθηση πληρότητας που ένοιωθαν, καθώς και ότι δεν αισθάνονταν μόνοι.

Με παρόμοια λόγια διαπιστώνουμε να περιγράφει τη συνάντηση με το θάνατο ο «ποιητής του Πνεύματος» και ιδρυτής της Αναλυτικής Ψυχολογίας,  Carl Young. "…Ο θάνατος φαντάζει το πιο σκληρό πράγμα όταν τον βλέπουμε από έξω, όταν είμαστε έξω από αυτόν. Μα σαν μπεις μέσα του, απολαμβάνεις τέτοια πληρότητα και γαλήνη που δεν θέλεις να επιστρέψεις" («Επιστολές 1», σελ. 358)
Στο βιβλίο του «Αναμνήσεις, Σκέψεις, Όνειρα» κάνει αναφορά στην ασθένεια που τον ανάγκασε να χαροπαλεύει για αρκετές εβδομάδες με αντάλλαγμα πολύτιμες υπερβατικές εμπειρίες. Είδε τον εαυτό του να υπερίπταται στο διάστημα και μετά από μια οδυνηρή διαδικασία βίωσε την αληθινή ταυτότητα του "Εγώ Είμαι".

Αυτή η εμπειρία μου δημιούργησε ένα αίσθημα απερίγραπτης ένδειας αλλά και απερίγραπτης πληρότητας. Δεν υπήρχε πια τίποτα που να ήθελα ή να επιθυμούσα. Υπήρχα σε αντικειμενική μορφή, ήμουν ότι είχα υπάρξει και ζήσει… Δεν υπήρχε πια η παραμικρή θλίψη για όσα λιγόστεψαν και έφυγαν. Αντίθετα, είχα όλα όσα ήμουν και αυτό ήταν τα πάντα». («Αναμνήσεις, Σκέψεις, Όνειρα», σελ. 291)

Το όλο όραμα τελειώνει με ένα μήνυμα που του παραδίδεται, ότι δεν θα έπρεπε να αφήσει ακόμη τη Γη, αφού αυτή η απόφαση είχε κινήσει διαμαρτυρίες στον πλανήτη και γι’ αυτό έπρεπε να επιστρέψει.

Άξιο αναφοράς είναι, ότι την ώρα που ο Young είχε αυτές τις εμπειρίες, μια μαθήτριά του που κόντευε να πεθάνει είδε ξαφνικά το δάσκαλό της να της λέει: "Αποφάσισα να επιστρέψω στη Γη∙  γύρισε στο σώμα σου όσο πιο γρήγορα μπορείς!"

Επέλεξα τις παραπάνω μαρτυρίες όχι μόνο γιατί μας αποκαλύπτουν μια όψη του θανάτου που λίγοι είχαν την τύχη να γνωρίσουν, αλλά γιατί αποδεικνύουν ότι η ψυχολογία του βάθους, τιμώντας το όνομά της, τολμά και αγγίζει τα βαθύτερα στρώματα της ψυχής… Σκοπός της; Η πνευματοποίηση του ανθρώπου.

Πως όμως μπορεί να επιτευχθεί αυτό; Πως μπορεί ο φυσικός άνθρωπος να μεταμορφωθεί σε πνευματικό; Ο Aldo Carotenuto, ένας από τους μεγαλύτερους μελετητές της σκέψης του Young εξηγεί: "…Το πέρασμα από τον καθαρά φυσικό στον πνευματικό άνθρωπο οι αλχημιστές το εννόησαν ως θάνατο ή με άλλα λόγια ως προσωρινή παύση της ψυχικής ζωής…". Ο "πραγματικός θάνατος" μπορεί να θεωρηθεί και συνέπεια της άρνησης του ανθρώπου να γνωρίσει τον Εαυτό. Πάνω σε αυτό το θέμα ο Young έγραψε: "Αν, από θέλημα της μοίρας, ένα άτομο νιώσει την ανάγκη να γνωρίσει τον εαυτό του και δεν το κάνει, μπορεί να οδηγηθεί σε πραγματικό θάνατο." (ο.α. σελ. 475)

Κατά συνέπεια, η επιλογή του να μεγαλώσουμε υπονοεί και επιλογή θανάτου, συμβολική αυτοκτονία. Η επιλογή του να μεγαλώσουμε δηλαδή, είτε το θέλουμε είτε όχι, εμπεριέχει και ένα φόνο, κυρίως "φόνο" του εαυτού μας. («Αγάπη και Προδοσία», σελ. 230)

Στην πορεία λοιπόν της εξερεύνησης του ασυνειδήτου θα συλλέξουμε όχι μόνο εμπειρίες πνευματικού ύψους – υπερβατικές – αλλά και εμπειρίες που θα μας φέρουν σε επαφή με τη σκιά μας, το απαρνημένο κομμάτι της υπόστασής μας, τις αρνητικές μας όψεις. Τα όνειρα συνήθως μας αποκαλύπτουν έμμεσα τη σκιά μας και επειδή γενικότερα λειτουργούν ως μια προσπάθεια να αποκατασταθεί η ψυχολογική μας ισορροπία, πολλές φορές μας προειδοποιούν για τυχόν κινδύνους. Αν δεν ληφθούν σοβαρά υπόψη μπορεί να προκληθούν αληθινά ατυχήματα. Αυτά τα ατυχήματα είναι κυρίως έκφραση της συσσωρευμένης ενέργειας της σκιάς και μοιάζουν να εξυπηρετούν κάποιο σκοπό.

Ως παράδειγμα ενός τέτοιου περιστατικού ο Young  αναφέρει κάποιον που είχε μπλεχτεί  άσχημα σε σκοτεινές δουλειές. Για επανορθωτικό αντιστάθμισμα χρησιμοποιούσε τις πιο επικίνδυνες ορειβασίες. Σε ένα όνειρο είδε τον εαυτό του να πετάει στην κορυφή ενός βουνού και να απλώνει το πόδι του στο κενό. Ο Young διέβλεψε τον κίνδυνο και τον προειδοποίησε αλλά μάταια. Πράγματι, έξι μήνες μετά, "άπλωσε το πόδι του στο κενό". Έτσι η ασυνείδητη επιθυμία του ορειβάτη, να βρει οριστική επιθυμία από την ύποπτη ζωή του, εκπληρώθηκε.

"… Η πείρα μας διδάσκει ότι το ανύποπτο πλησίασμα του θανάτου ρίχνει μια προκαταβολική σκιά πάνω στη ζωή και τα όνειρα του θύματος. Ακόμη και ο βωμός των χριστιανικών εκκλησιών παριστάνει από τη μια μεριά τον τάφο και από την άλλη την ανάσταση, συνεπώς τη μεταμόρφωση του θανάτου σε αιώνια ζωή". (Young, Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του, σελ. 75)

Αυτή τη μεταμορφωτική διάθεση του θανάτου θα προσπαθήσω να περιγράψω μέσα από μια προσωπική μαρτυρία ονείρων. Κοιμόμουν στο σπίτι μιας φίλης. Όταν ξυπνήσαμε μου αφηγήθηκε το όνειρό της: "Σε ρώτησα, μου είπε, αν ήθελες να σε πάω στο σπίτι με τ’ αμάξι, αλλά εσύ αρνήθηκες, λέγοντας ότι θα έρθει ο πατέρας σου να σε πάρει". Την ώρα που μου περιέγραφε το όνειρό της θυμήθηκα ξαφνικά το όνειρο που είδα το ίδιο βράδυ: Δυό γυναίκες με στριμώχνανε και δεν μου αφήνανε χώρο να καθήσω όταν μου είπαν:  "Θα έρθουμε σπίτι σου να μας κεράσεις χαλβά". Και τα δύο όνειρα υποδηλώνουν τον θάνατο. Το πρώτο με τον πατέρα μου που έρχεται να με πάρει (ο οποίος έχει ήδη πεθάνει) και το δεύτερο με το "κέρασμα του χαλβά", που είναι ένας ατομικός συμβολισμός περισσότερο, δανεισμένος από το Ινδουϊστικό έθιμο να κερνάνε χαλβά  όταν κάποιος πεθάνει.

Αυτά τα όνειρα θανάτου είναι πλέον ορόσημα για μένα, όταν εμφανίζονται, γιατί μου προαναγγέλουν με ξεκάθαρο τρόπο ότι επέρχεται μια βαθειά συνειδησιακή αλλαγή. Σε αυτή την περίπτωση ο θάνατος δεν εκδηλώνεται σε φυσικό επίπεδο, αλλά σε επίπεδο προσωπικότητας. Ενδιαφέρον είναι ότι αφού περάσει αυτή η περίοδος κάθαρσης, που συνήθως ακολουθείται από έντονα γεγονότα, τα επόμενα όνειρα θα έχουν ως βασικό συμβολισμό την γέννηση ενός βρέφους. Αυτό είναι σημάδι ότι η αλλαγή έχει επιτευχθεί και ότι χρειάζεται φροντίδα σε αυτό που έχει γεννηθεί. Μερικές φορές μάλιστα η γέννηση μπορεί να προαναγγελθεί, όταν ακόμα "κοιλοπονώ" πνευματικά, για να μου δώσει κουράγιο να υπομείνω αυτή τη διαδικασία που είναι ιδιαίτερα οδυνηρή για το Εγώ.

Ας προχωρήσουμε όμως να εξετάσουμε πως τα ψυχικά αρχέτυπα animus και anima εκδηλώνονται στην αρνητική τους όψη ως δαίμονας του θανάτου. Η anima αντιπροσωπεύει τις θηλυκές ψυχολογικές τάσεις του άνδρα και διαμορφώνεται κυρίως από τη μητέρα. Αν ο άνδρας έχει την αίσθηση ότι η μητέρα του έχει αρνητική επιρροή, το θηλυκό πνεύμα του θα εκφραστεί με χαμηλή αυτοεκτίμηση, ανασφάλεια, οξυθυμία, υπερευαισθησία… Θα αισθάνεται διαρκώς ότι δεν αξίζει τίποτα. Αυτές οι διαθέσεις της anima μπορεί να εκφραστούν μέσα από ανικανότητα, ατυχήματα και μελαγχολίες που ίσως παρασύρουν έναν άνδρα στο κατώφλι της αυτοκτονίας.

Ο animus, που είναι η αρσενική προσωποποίηση του ασυνείδητου στη γυναίκα, διαμορφώνεται αντίστοιχα από τον πατέρα. Στους μύθους και στα παραμύθια έχει τα χαρακτηριστικά του κλέφτη ή του φονιά. Ολέθριες σκέψεις πλημμυρίζουν το νου της γυναίκας όταν βρίσκεται κάτω από την "κατοχή" της συγκεκριμένης όψης του animus, που μπορεί να τη φέρουν σε τέτοια ψυχική κατάσταση, ώστε να επιζητεί το θάνατο του άλλου. Η Μαρί-Λουίζ φον Φράντς αναφέρει συγκεκριμένα: "…Τρέφοντας αυτές τις μυστικά ολέθριες διαθέσεις, μια σύζυγος μπορεί να σπρώξει το σύζυγό της, μια μητέρα τα παιδιά της, στην αρρώστια, τα ατυχήματα, το θάνατο. Κι από πάνω, αποφασίζει να εμποδίσει τα παιδιά της να παντρευτούν, μια μορφή παραλογισμού βαθιά κρυμμένη και που εκδηλώνεται σπάνια στην επιφάνεια της συνείδησης. [Μια απλοϊκή γριά μου είπε μια φορά, δείχνοντάς μου μια φωτογραφία του γιού της που πνίγηκε 27 ετών: "Το προτιμώ.Είναι καλύτερα από το να τον άφηνα μ’ άλλη γυναίκα".]"(«Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του», σελ. 191)

Ο animus και η anima, καθώς και η σκιά δεν έχουν μόνο αρνητικά χαρακτηριστικά. Μπορούν κάλλιστα να είναι μια γέφυρα προς τον Εαυτό, χάρη σε μια δημιουργική δραστηριότητα. Η θετική π.χ. πλευρά του animus μπορεί να είναι η προσωποποίηση του θάρρους, της τιμιότητας, του πνευματικού βάθους, όπως και της  anima, η αγάπη, η σοφία και η πνευματική αφοσίωση.

Η ψυχολογία των αρχετύπων λοιπόν, έρχεται να ξεθάψει μια παλιά αλήθεια και να αποκαταστήσει στη συνείδησή μας την έννοια του θανάτου, στη διευρυμένη μεταμορφωτική της διάσταση.

Αυτό που μας υπενθυμίζει ότι θα χρειαστεί να ξαναμάθουμε, για να συνηθίσουμε στην ιδέα της αντιμετώπισης του θανάτου είναι "το παλιό μήνυμα, πως ο θάνατος είναι ένα μυστήριο για το οποίο χρειάζεται να προετοιμαστούμε με το ίδιο πνεύμα υποταγής και ταπείνωσης, που αποκτήσαμε για να προετοιμαστούμε για τη ζωή". («Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του», σελ. 148, Γιόζεφ Π. Χέντερσον)

Τα μυστήρια που είναι γνωστά από αρχαιοτάτων χρόνων, λειτουργούν ως αρχετυπικά σχήματα μύησης. Σκοπός τους είναι η πνευματοποίηση του ανθρώπου, η ενοποίηση των αντιθέτων. Για να προσεγγίσουμε όμως μια νέα κατάσταση συνείδησης, θα χρειαστεί να μάθουμε πώς να μην αντιδρούμε με δεισιδαιμονικό φόβο μπροστά σε νέες ιδέες. Ο "μισονεϊσμός", η τάση δηλαδή του ανθρώπου να υψώνει ψυχολογικούς φραγμούς για να προστατευτεί από το σοκ του νεωτερισμού, είναι η φυσική τάση της συνείδησης να εναντιώνεται σε ότι είναι ασυνείδητο και άγνωστο. Αν καταφέρουμε να υπερβούμε αυτή την έμφυτη συντηρητικότητα, τότε ίσως κατανοήσουμε το βαθύτερο ρόλο του θανάτου στην πορεία προς την εξατομίκευση.

Στη «Θιβετανή Βίβλο των Νεκρών» ο Lama Govinda μας δίνει μια γεύση από την ξεχασμένη αυτή διάσταση του θανάτου: "… Μια από τις πιο παλιές και πανανθρώπινες παραδόσεις επιβάλει σε όλους τους μυημένους να περάσουν μέσα από εμπειρίες θανάτου πριν επιδιώξουν την πνευματική τους αναγέννηση. Συμβολικά πρέπει να πεθάνει το παρελθόν τους και το παλιό τους εγώ, πριν μπορέσουν ν’ ανέλθουν στο επίπεδο μιας νέας πνευματικής ζωής στην οποία έχουν μυηθεί". (σελ. 33)

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Jonson R. (2002), Η Σκιά , Αθήνα, Αρχέτυπο
  • Young, C. (1964),  Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του, Αθήνα Αρσενίδη
  • Wehr, G. (2003),  Καρλ Γιούνγκ, Η Ζωή και το Έργο του, Αθήνα, Αρχέτυπο
  • Yalom, I. (2003), Θρησκεία και Ψυχιατρική, Αθήνα, Άγρα
  • Yalom, I. (2003), Ο Δήμιος του Έρωτα, Αθήνα, Άγρα
  • Carotenuto, A. (1999), Αγάπη και Προδοσία, Αθήνα, Ίταμος
  • Carotenuto, A. (2002),  Έρως και Πάθος, Αθήνα, Ίταμος
  • Kűbler-Ross & Kessler, Μαθήματα Ζωής, Αθήνα, Europubli
  • Sambhava Padma (1992), Η Θιβετανή Βίβλος των Νεκρών, Αθήνα, Έσοπτρον

Σήμερα Θέλω...

-Να ξεκινήσω
On Line Συμβουλευτική

-Να ενημερωθώ
α) για τα σεμινάρια,
β) για τις ομάδες του Theratree

-Να διαβάσω
α) εργασίες και
β) άρθρα που έχουν γραφτεί
από την ομάδα του Theratree

-Να διαβάσω προτεινόμενα
α) άρθρα, β) βιβλία

-Να δηλώσω
ενδιαφέρον συνεργασίας